René van den Beld

Lopen op de strekdam van generatie op generatie

Gaan we de strekdam op langs de stroom van de christelijke traditie? Ds. René van den Beld deed en doet het, zijn leven lang. Bezig met de voortgaande stroom, die van levensbelang is wil de stad niet opdrogen en hardvochtig worden. Hij vraagt zich af of zijn kinderen en hun kinderen ook nog pootjebaden in de rivier. Of zijn het al – of worden het hoogstens – geïnteresseerde waarnemers op de dijk? Van den Beld haalt drie kernbegrippen uit de traditie naar voren, als een pleidooi om niet op te geven. Ze zijn het waard. Het verhaal van Jezus zal als een elixer de stroom blijven vitaliseren.“Het saldo staat uit.”

De kinderen lopen over de dijk. De vader ligt geknield met zijn handen bij de rivier. Hij schept water in de holte van zijn beide handen. Het water gutst tussen zijn handen weer weg. Hij schept weer. Het water is schoner dan twintig jaar geleden. Toen kon je hier niet zwemmen. De rivier heeft voor het leven van de stad zoveel betekend. Handel, welvaart, scholing, vreemdelingen die het leefklimaat veranderden. Ze brachten andere gewoonten mee en zongen liederen met opzwepende ritmes. De stad werd er geestelijk rijker van.

De rivier stroomt zoals hij al eeuwen langs de stad stroomt. De vervuiling is van mensen gekomen. Diezelfde mensen hebben gezorgd dat het water weer helder wordt. Met hun kennis zorgden ze voor reiniging van de waterhuishouding. Mensen kunnen dat. Als de toekomst wordt bedreigd, denken mensen na en blijken dan verrassend creatief.

De vader staat bij de rivier en ziet in de verte zijn kind over de dijk lopen. Zouden ze hem hier geknield zien liggen? Zouden ze denken: die ouwe blijft toch ook maar bezig met de geheimenissen van de stroom? De vader kijkt op en daar, het is bijna niet te zien, ziet hij zijn kind, met kleinkind aan de hand, over de strekdam naar de rivier lopen. Zijn kind ziet hij wijzen naar het water. Wat zou hij zeggen? “Opa, had het altijd over de rivier. Zie je hoe schoon het water is? Doe je schoenen uit, dan gaan we pootjebaden.”

Onbetwiste huisraad

Een metafoor. De rivier staat voor de westerse cultuur, waar mijn voorouders en ik kinderen van zijn. Een cultuur die mede is gedrenkt in het joodse en het christelijke geloof. Daarmee behoort de vormgeving van het joodse en het christelijke geloof tot het DNA van de westerse mens.

Achteraf beschouw ik het als een handicap, levend in de symbiose van vader en predikant, dat de opvoeding impliciet is geweest. Het huisraad van de kerk behoorde bij de opvoeding. Geen huisraad met eikenhouten meubelen en dikke tapijten, die model zouden staan voor onwrikbare geloofswaarheden. Maar wél huisraad met vaste gewoontes. Onbetwiste huisraad. Veel theologische boeken staafden me in die opvatting. Elke vernieuwing was een variatie op hetzelfde thema. Huisraad, zoals de viering van de zondag, de christelijke feesten, de keuze voor een christelijke school, waar de eerste Turkse en Marokkaanse kinderen in de klas kwamen, en de gebeden aan tafel met het doosje Gast aan tafel van NOVIB. De armen waren zo altijd in onze gedachten, de eerste, de tweede en de derde wereld. We hadden toch maar mooi het geluk in de eerste wereld te wonen. Later kwam daar in de jaren tachtig nog de vierde wereld bij: de armen dichtbij.

De wereld van mijn kinderen

Het bezoek na de kerkdienst bestond bijna altijd uit leden van de gemeente die mee naar huis kwamen. De kinderen draaiden intussen boven op hun kamers de muziek van Michael Jackson en Madonna. Papa, don’t preach, herinner ik me nog. Dat was hun wereld: dans, lijfelijkheid en zacht erotisch getinte teksten. Nee, dan de Beatles en zeker Elvis Presley, maar dan toch vooral: Love me tender. Onder mijn ogen veranderde de wereld van mijn kinderen. Maar de kerk bleef in het midden. De stroom van de traditie probeerde ik te reinigen en fris te houden door actief deel te nemen aan de oecumene. Verdeeldheid is vervuiling, was al vroeg mijn overtuiging.

Ten behoeve van het conciliair proces Vrede, Gerechtigheid en Heelheid van de Schepping schreef ik een boekje. Zo geloofde ik mede in de toekomst voor mijn kinderen. Maar altijd denkend vanuit de Kerk. Ja, liefst met een hoofdletter geschreven! De stroom van de geloofstraditie, gezien vanuit de kerkelijke traditie. Hoe kon ik anders, als ik er ook nog mijn boterham mee verdiende?

Opvoeding veel te veel impliciet en te weinig expliciet. Die reflectie laat me niet los, maakt me ook open om het nu anders te zien. Ik zou nu zeker meer het woord Koninkrijk van God als referentie nemen en proberen te formuleren voor mijn kinderen en kleinkinderen waar ik dat herken. Op het vliegveld van Madrid zag ik in oktober 2013 in de kiosk planken vol met het boek van Malala, het Pakistaanse meisje dat in haar hoofd geschoten werd omdat ze opkwam voor het onderwijs voor meisjes. “Dat is werk van de Geest”, riep ik spontaan tegen mijn vrouw, om aan te geven: dat van vrede, gerechtigheid en heelheid, dat gaat gewoon door!

Op deze wijze waarnemend en soms communicerend gaat het doorgeven van het geloof van strekdam tot strekdam door. In het boek Pier en Oceaan, van Oek de Jong wordt afscheid genomen van het benauwde van het kerkelijke geloof. De hoofdpersoon is vaak op de strekdam te vinden. Waarom? Ik vond er in ieder geval een aansprekend beeld in voor de titel van mijn bijdrage.

Het verhaal van Jezus

Nu lopen mijn kinderen op de dijk. Ze zijn veertig jaar. Hoe ver zijn ze van mij verwijderd of ik van hen? Als het om liefde voor onze kinderen gaat en hun liefde voor ons, prijs ik me meer dan gelukkig. Geen slaande deuren, geen verwijten. Vader die knielt bij de stroom, ze zouden het gek vinden als ik het niet meer deed. Dat weet ik zeker. Zo hoor ik bij hun DNA.

Maar dat visioen van een kind dat de strekdam afgaat en gaat pootjebaden met zijn zoon, is dat wishful thinking? Ja, dat is het. Maar het is meer. Het is ook een overtuiging, zonder die stroom zal het leven in de stad opdrogen en hardvochtig worden. Michael Jackson is letterlijk dood en Madonna wordt ook oud. Wie zijn hun opvolgers? Het verhaal van Jezus zal toch als een elixer de stroom blijvend vitaliseren. In het ‘laboratorium voor cultuuronderzoek’ zal de kolf, na de proef, blijvend de lettercombinatie JvN opleveren.

Die stroom van de traditie lijkt in het westen op te drogen, zeker als het om kerkelijkheid gaat. Elders, noem Zuid-Korea, stroomt het over. Maar de stroom zelf, zouden mijn kind en kleinzoon tijdens het pootjebaden er niet weer mee in aanraking komen? Of staan ze in die stroom, impliciet? Moet ik niet zo moeilijk doen? Dat betwijfel ik.

Testament

 Na 22 jaren in dit leven
maak ik het testament op van mijn jeugd.
Niet dat ik geld of goed heb weg te geven,
voor slimme jongen heb ik nooit gedeugd.
Maar ik heb nog wel wat mooie idealen.
Goed van snit hoewel ze uit de mode zijn.
Wie ze hebben wil die mag ze kom en halen.
Vooral jonge mensen vinden ze fijn…..

Dit lied van tekstschrijver Lennart Nijgh, gezongen door Boudewijn de Groot, veroverde mijn generatie in de jaren zestig. Ik ben nu bijna zeventig en wend de intentie van dit lied aan om mijn bijdrage aan Geloven in de toekomst nader te verduidelijken,

Ik houd mijn kinderen drie idealen voor die misschien uit de mode zijn, maar die ik als mijn testament met idealen zou willen nalaten.

Op de honderden begrafenisdiensten die ik in mijn leven heb geleid of bijgewoond, spreken meestal ook de kinderen. Het is maar zelden dat ik hen heb horen spreken over de wijze waarop hun vader, moeder of grootouders op hun knieën bij de stroom hebben gezeten en voor de voortgang van de stroom hebben zorg gedragen. Op z’n zachtst gezegd is dat curieus.

Drie woorden om “op te lezen”, zoals in het Bijbelboek Ruth (2:7) mensen achter de maaiers aangaan om op te lezen. Na het maaien blijft altijd wat op het veld. Graankorrels die ook voor de voeding zorgen. Ze zijn voor de vreemdeling. Als de man met de zeis gemaaid heeft, zou ik het mooi vinden als drie woordkorrels nog worden opgeraapt.

Zonde is een woord

Cabaretier en domineeszoon Freek de Jonge had in 2013 een theaterprogramma met de titel Zonde. In een liedje, met ook de titel Zonde, laat Freek uitkomen dat mensen nu eenmaal dingen doen waar ze wel of niet spijt van krijgen. Ze zijn mensen.

ooit in het paradijs was het pais
en vree
een kleinigheidje dat van god
niet mocht
er hing fruit aan een boom
waar geen mens aan mocht
komen maar adam zei bevrijd
ik doe het toch….

Zonde is een beladen woord geworden, terwijl het juist de mens helpt zijn structurele menselijke tekort te aanvaarden en ermee te leren leven. Zonde leert de mens zijn gevoelens serieus te nemen. Moeten we er dan maar lekker op los leven opdat de genade toeneemt, om de apostel Paulus hier als woordvoerder aan te halen? (Romeinen 7)

Nee, zonde, met alle gevoelens van dien, leidt tot voortdurende reflectie. Dat is wat Freek de Jonge wil uitzingen:

…zonde achteraf is alles zonde
zonde is alles achteraf
zonde dat je gaat zien
zonde als je het hebt gemist
zonde als mocht blijken wat
je van te voren wist

zonde als je volgzaam bent
zonde dat je een ander kiest
eeuwig zonde dat wanneer
je wint
je je eer verliest
zonde als je het deed
zonde dat je het liet
het blijft eeuwig zonde
of je het doet
of niet

verzoening door voldoening

Zo omgaan met het woord zonde tegen het schijnheilige moralisme, bijvoorbeeld in de boulevardbladen, maakt dat de stroom fris blijft. Was het niet Jezus die tegen een vrouw zei: Ga heen en zondig niet meer en toen wat verlegen in het zand schreef? (Johannes 8)

Tegen het veeleisende perfectie-ideaal waaraan mensen moeten voldoen, tegen oppervlakkig moralisme en consumentisme, voer ik een pleidooi om het woord zonde als een uiteindelijk bevrijdend woord te leren overdenken. Het is een te mooi woord om het aan doemsprekers over te laten.

Laat me niet alleen
Nee, ik huil niet meer
Nee, ik spreek niet meer
Want ik wil alleen
Horen hoe je praat
Kijken hoe je lacht
Weten hoe je zacht
Door de kamer gaat
En niets vraag ik meer
‘k wil je schaduw zijn
‘k wil je voetstap zijn
‘k wil je adem zijn
Laat me niet alleen…

Dit is de laatste strofe van het lied Ne me quitte pas. Het is van Jacques Brel en werd vertaald door Ernst van Altena. De liefde, zó verwoord, doet me denken aan de apostel Paulus. In zijn brief aan de Korintiërs, hoofdstuk 13, spreekt Paulus over de liefde als nog méér dan geloof en hoop. De liefde van God vertaalt zich in menselijke liefde. De een kan niet zonder de ander. Het een gaat niet zonder het ander. Die ontdekking dat je leerde zingen: ‘k wil je schaduw zijn, ‘k wil je voetstap zijn, ‘k wil je adem zijn, brengt je in het hooggebergte van de liefde. Het is ons in de kerkelijke opvoeding vaak niet geleerd als een veerman tussen de taal van de poëzie en de taal van de Bijbel heen en weer te varen. Dat waren, geestelijk, gescheiden werelden. De leraar op school die dat anders zag, was een uitzondering.

Te leren verbinden wat op de ene oever en wat op de andere oever aan liefde herkend en gevierd wordt, heb ik als prediker en opvoeder altijd geprobeerd.

Zo hoor ik in Ne me quitte pas een echo van Paulus, die over de liefde zegt: Niets kan ons scheiden van de liefde van God die in Jezus Christus de mensenzoon is opgelicht (Romeinen 8:38). Het is een kunst om bij de veerman aan boord te blijven en van twee wallen voedsel mee te nemen dat uit één bestanddeel blijkt samengesteld: Liefde die zichzelf niet zoekt (I Korinthiërs 13). Het is overal te vinden.

Vriendschap

Telkens ben ik verrast door het verschijnsel Kerk. Ik noemde mijn opvoeding als vader-dominee een impliciete opvoeding. Alles was en is Kerk. De reflectie daarop leidt tot de uitkomst dat waar de volgende generatie, en ook mijn generatiegenoten, een scheiding zijn gaan maken tussen kerk en wereld, voor mij de beleving van Kerk zijn in de wereld is ontstaan. De taal van de kerk is een vehikel dat zeer goed te verbinden is met wat door velen alleen nog maar in culturele uitingen kan worden gezegd: film, toneel, literatuur en reiservaringen.

Mij bekruipt bij het zien van een film vaak het gevoel: maar dat heb ik bij de profeten van Israel ook al gezien en Jezus en Paulus hadden het daar ook over! Waarom kan ik dat niet delen? Of moet ik horen dat het iets héél anders betekent? Of dat iedereen vrij is te zien wat hij er in ziet? Wat verbindt dan nog?

Het woord vriendschap is een woord dat me helpt te begrijpen waarom ik oecumenisch kerkelijk denk en leef, maar ook in de omgang met goede vrienden ervaar: de taal van de Bijbel schept vriendschap. De Kerk is een organisatie, waar vrienden van het Woord zich committeren aan het horen en doen van dat Woord. Dikwijls leidt dat tot een feest van herkenning. De Kerk is ook een organisme, waarin mensen die geraakt zijn door alles wat de humaniteit bevordert, elkaar herkennen. Vriendschap is een woord om geen scheiding te hoeven maken tussen de organisatie van de Kerk en het organisme. Precies dat gebeurt steeds weer. Kerk is tot binnen of buiten gemaakt. Het roept verzet op. Het schept tegenstellingen die er niet zouden moeten zijn. Dus ook niet tussen ouders en kinderen die geen kerkelijk leven meer hebben. Vanuit dat grondwoord vriendschap voel ik me thuis in anders ingerichte kerkdiensten dan die me vertrouwd zijn. Vriendschap helpt me cultuuruitingen te verstaan die niet verbonden zijn met christelijk geloof, zoals we dat in de kerk van oudsher ontvangen hebben.

Vriendschap is een geestverwantschap over kerk- en andere grenzen heen. De filosoof Michel de Montaigne (1533-1592) zegt het zo kort als maar kan: “Omdat hij het was, omdat ik het was.” De vriendschap is een geestelijke werkelijkheid. Ze rust in de herkenning van mensen die uiteindelijk op zoek zijn naar God. Mozes sprak met God als met een vriend (Exodus 33:11). Die ervaring te leren verstaan, maakt dat op de strekdam in de verte iets gebeurt tussen een vader en een kind wat ik mag noemen: geloven in de toekomst.

Mijn zoon heeft het bovenstaande gelezen. Hij vond het een goede weergave van zijn opvoedingssituatie. Maar over het saldo van de godsdienstige overdracht houdt hij zo zijn vragen. Het blijft dus geloven in de toekomst: elke generatie verkiest zelf de strekdam wel of niet op te gaan. Op de dijk komen we elkaar in ieder geval tegen. Het saldo staat uit.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.